Tekst i foto: Bojan S. , Hercegovina Promo

Istorija grafita počela je krajem šezdesetih godina prošlog vijeka u Sjedinjenim Američkim Državama, kada je crtač po imenu Julio počeo da ispisuje stilizovano svoje ime po vozovima. Crtači grafita su neprekidno dolazili u sukob sa zakonom, jer njihova djela nisu smatrana umjetnošću, već vandalizmom i narušavanjem izgleda grada i javnih površina. Često su bili hapšeni i plaćali su velike novčane kazne, a pojedinci su završavali i u zatvoru. Danas grafiti predstavljaju uličnu umjetnost, a mogu da se vide u muzejima i galerijama. Interesantno je da je u Beču 1996. godine osnovan Institut za grafite. Najpoznatiji umjetnik današnjice koji iscrtava grafite je britanac Benksi, koji uspješno krije svoj identitet, i njegovo ime do danas nije poznato, ali su zato njegovi radovi itekako prepoznatljivi.

Naravno da svaki grafit nije umjetnost, pogotovo kada su to besmislene i vulgarne poruke, ispisane na neadekvatan način. Takođe zabranjeno je pisanje na većini fasada u svakom gradu, pa zato crtači grafita moraju da paze i da, prije svega, pronađu mjesto na kojem će moći da „ostave” svoje djelo.

U posljednjih nekoliko godina, situacija se drastično promjenila, pa i grafiteri počinju da budu tretirani kao umjetnici. Svjedoci smo toga na trebinjskim ulicama i fasadama koje odnedavno krase ovakva djela. Sa ovom praksom su prvo počeli navijači pojedinih klubova, koji pokušavaju sebe da svrstaju u kategoriju umjetnika, jer su sa prostih i neatraktivnih poruka ispisanih na način koji sigurno nije umjetnički prešli na dopadljivije predstavljanje simbola i poruka svog kluba. Često se u ovoj praksi osim slobodnog crtanja koriste i šabloni ili u novije vrijeme video projektori koji stvaraju sliku na zidu, a onda crtač samo treba da je preslika. Značajno je istaći da se kod ispisivanja ovih poruka poštuje navijački kodeks, tako da se ne uništavaju grafiti suparničkih grupa. Tako su brojni zidovi u Trebinju, dobili novi izgled… Da li je u pitanju umjetnost, prosudite sami.

Korak dalje je otišla i prethodna lokalna administracija koja je obezbjedila zid na gradskom „korzou” na kome je beogradski umjetnik Milan Milosavljević – Deroks uradio grafit Jovana Dučića. Isti umjetnik je na fasadi uz gradsku biblioteku, na inicijativu navijačke grupe „Grobari – Trebinje” uradio grafit Zorana Vujovića, mladića tragično nastradalog u Beogradu 2008. godine, u demonstracijama kada je zapaljena ambasada SAD-a. Sa zidova fasada velikih gradova nerijetko nas gledaju ozbiljna djela, od kojih su neka rađena i kao 3D slike, a pojedini crtači više nego vješto uradili su i portrete poznatih ličnosti, kao što su i pomenuti u Trebinju. U modernoj poslovnoj praksi, mnoge kompanije su počele primjenjivati grafite kao sredstvo slanja reklamnih poruka. Jedna multinacionalna kompanija u Bosni i Hercegovini počinje sa praksom „eko-grafita” koji se zasnivaju na tome da grafit predstavlja očišćeni dio ulice, uz pomoć jakih sredstava za čišćenje i šablona (uzimajući u obzir kakve su ulice u našoj zemlji – poruka će biti više nego uočljiva).

Očigledno se vremena mijenjaju, umjetnost takođe, te mnoge stvari koje su donedavno bile nezamislive i predstavljale predmet restrikcije, danas dobijaju epitet umjetničkih djela. U kom pravcu će se grafiti kao umjetnost razvijati u budućnosti ne znamo, ali znamo da u našem gradu ima previše fasada i ulica koje odavno čekaju da na neki način budu osvježene ili uljepšane.

Sa grafitima ili bez njih.